مراقبت از نوزاد در روزهای اول تولد
روزهای اول زندگی نوزاد پر از سؤال است. این راهنما نکات اصلی تغذیه، بند ناف، خواب و علائم هشدار را مرور میکند.
ادامه مطلب
چند روز پس از تولد نوزاد، بسیاری از مادران متوجه می‌شوند رنگ پوست او کمی زرد شده است. نگرانی طبیعی است: «این زردی خطرناک است؟ باید آفتاب بدهیم؟ شیر را قطع کنیم؟ کِی باید به دکتر برویم؟» زردی نوزاد بسیار شایع است و در بیشتر نوزادان سالم بیخطر و گذرا است، اما در موارد کمی می‌تواند به آسیب مغزی برسد و باید زود تشخیص و درمان شود. در این مقاله می‌خوانید زردی چیست، چطور در خانه آن را تشخیص دهید، چه علائمی خطرناک است، پزشک چه میکند و در منزل چه کارهایی درست و چه کارهایی نادرست است.
زردی نوزاد چیست و چرا رخ می‌دهد؟
زردی (یرقان) یعنی زرد شدن پوست و سفیدی چشم‌ها به‌علت بالا رفتن «بیلی‌روبین» در خون. بیلی‌روبین ماده‌ای زردرنگ است که از تجزیهٔ طبیعی گلبول‌های قرمز ساخته میشود. در جنین، گلبول‌های قرمز زیادی وجود دارد و پس از تولد، نوزاد گلبول‌های اضافی را تجزیه میکند؛ از طرفی کبد نوزاد در روزهای اول هنوز کامل نمی‌تواند بیلی‌روبین را برای دفع آماده کند. نتیجه این است که بیلی‌روبین موقتاً بالا میرود.
این حالت «زردی فیزیولوژیک» نام دارد و بیش از نیمی از نوزادان رسیده و تعداد بیشتری از نوزادان نارس را گرفتار میکند. معمولاً از روز دوم یا سوم شروع میشود، حدود روز پنجم به اوج میرسد و در بیشتر نوزادان سالم تا حدود دو هفتگی بهتر میشود. زردی ناشی از شیر مادر هم وجود دارد که ممکن است کمی طولانیتر بماند.
زردی طبیعی با زردی خطرناک چه فرقی دارد؟
معیار قضاوت فقط شدت رنگ زرد نیست؛ زمان شروع، سرعت افزایش و وضعیت کلی نوزاد مهم‌اند. زردی معمولاً طبیعی است اگر:
- بعد از ۲۴ ساعت اول زندگی شروع شده باشد،
- تدریجی و خفیف باشد و بیشتر به صورت و بالاتنه محدود بماند،
- نوزاد خوب شیر بخورد، بیدار و فعال باشد و ادرار و مدفوع طبیعی داشته باشد.
زردی که در ۲۴ ساعت اول تولد دیده شود، همیشه نیاز به بررسی فوری دارد و طبیعی تلقی نمیشود.
زردی را در خانه چطور تشخیص دهیم؟
نوزاد را در نور روز و کنار پنجره ببینید؛ نور زرد لامپ تشخیص را دشوار میکند. با انگشت به‌آرامی روی پیشانی یا بینی نوزاد فشار دهید و رها کنید؛ اگر پوستی که سفید شده، زرد برگشت، احتمال زردی هست. زردی معمولاً از صورت شروع میشود و به‌تدریج به سینه، شکم، ران‌ها و کف پاها میرسد. هرچه زردی پایین‌تر برود، معمولاً بیلی‌روبین بالاتر است.
در نوزادان با پوست تیره‌تر، زردی را در سفیدی چشم، لثه و کف دست و پا بهتر می‌توان دید. باید توجه داشت که تشخیص با چشم نادقیق است و ممکن است میزان واقعی را کمتر یا بیشتر برآورد کند؛ تنها راه مطمئن اندازه‌گیری بیلی‌روبین است.
علائم خطر: فوراً به پزشک مراجعه کنید اگر
- زردی در ۲۴ ساعت اول بعد از تولد دیده شود
- زردی شدید است، سریع بیشتر میشود یا به شکم، ران‌ها، دست‌ها و پاها رسیده است
- نوزاد بسیار خواب‌آلود و بی‌حال است، برای شیر خوردن بیدار نمیشود یا خوب شیر نمی‌خورد
- مدفوع کم‌رنگ (سفید، خاکستری یا زرد کم‌رنگ) یا ادرار تیره و پررنگ دارد
- تب دارد، گریه‌اش غیرعادی و جیغ‌مانند است یا بدنش شل یا بیش از حد سفت و کمانی شده
- زردی بعد از دو هفتگی (در نوزاد نارس بعد از سه هفتگی) هنوز ادامه دارد
- زردی با شروع بی‌اشتهایی و کاهش وزن یا کم‌شدن تعداد پوشک‌های خیس همراه است
در موارد نادری که بیلی‌روبین بسیار بالا برود، می‌تواند به مغز آسیب بزند (بیماری «کرن‌ایکتروس»)؛ برای همین علائم بالا را هرگز دستکم نگیرید. هر وقت در شک هستید، بهتر است نوزاد را همان روز به پزشک نشان دهید.
چه نوزادانی بیشتر در خطرند؟
- نوزادان نارس (زودتر از هفتهٔ ۳۸)
- نوزادانی که خواهر یا برادرشان زردی شدید داشته یا نوردرمانی شده است
- ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد (مثل مادر O یا Rh منفی)
- کبودی‌ها و خون‌مردگی‌های بزرگ پس از تولد (مثل کفال‌هماتوم)، چون تجزیهٔ خون بیشتر بیلی‌روبین می‌سازد
- نوزادانی که شیر کافی نمی‌خورند و کم‌آب می‌شوند یا وزن زیادی از دست داده‌اند
- کمبود آنزیم «جی‌شش‌پی‌دی» (فاویسم)؛ در این نوزادان از تماس با نفتالین (گلولهٔ ضدبید) و بعضی داروها پرهیز میشود
پزشک چگونه زردی را بررسی میکند؟
پزشک یا پرستار ابتدا نوزاد را معاینه میکند و سن او را به ساعت و وضعیت شیر خوردن، وزن و عوامل خطر را می‌سنجد. بیلی‌روبین با دستگاهی که روی پوست گذاشته میشود (بیلی‌روبینومتر پوستی) سنجیده میشود. اگر عدد بالا باشد یا نوزاد پرخطر باشد، آزمایش خون (بیلی‌روبین سرم) انجام میشود. سپس بر اساس سن نوزاد به ساعت، عدد بیلی‌روبین و عوامل خطر روی نمودارهای مخصوص، تصمیم گرفته میشود که فقط پیگیری کافی است یا نوردرمانی لازم است.
اگر پزشک آزمایش مجدد خواسته است، آن را عقب نیندازید؛ چون ممکن است بیلی‌روبین در عرض ساعت‌ها بالا برود. در بعضی موارد پزشک آزمایش‌های دیگری مثل گروه خون، شمارش خون یا بررسی عفونت هم می‌خواهد.
درمان زردی؛ نوردرمانی چیست؟
درمان اصلی زردی متوسط تا شدید «نوردرمانی» (فتوتراپی) است. نوزاد را بدون لباس (با پوشش چشم) زیر یک نور آبی مخصوص می‌گذارند. این نور بیلی‌روبین زیر پوست را به شکلی تبدیل میکند که بدن راحت‌تر دفع کند. نوردرمانی دردی ندارد و معمولاً در بیمارستان یا مرکز درمانی یا طبق نظر پزشک با دستگاه مناسب انجام میشود. درمان با لامپ معمولی، نور آفتاب یا وسایل غیراستاندارد توصیه نمیشود.
در موارد بسیار شدید یا ناسازگاری خونی، ممکن است درمان‌های دیگری مثل تزریق ایمونوگلوبولین یا تعویض خون لازم شود که فقط در بیمارستان و زیر نظر پزشک انجام میشود. در طول درمان، بیلی‌روبین دوباره اندازه‌گیری میشود تا زمان پایان درمان مشخص شود. بعد از نوردرمانی هم گاهی لازم است پس از ۱۲ تا ۲۴ ساعت یک بار دیگر بیلی‌روبین کنترل شود تا دوباره بالا نرفته باشد.
شیر دادن کافی، مهم‌ترین کمک در خانه
بیلی‌روبین بیشتر از راه مدفوع دفع میشود؛ هرچه نوزاد بیشتر شیر بخورد، بیشتر مدفوع میکند و زردی زودتر بهتر میشود. توصیه‌ها:
- نوزاد را زود و مکرر شیر بدهید؛ معمولاً ۸ تا ۱۲ بار در شبانهروز.
- نوزاد خواب‌آلود را برای شیر خوردن بیدار کنید؛ نگذارید بیش از ۳ ساعت بی‌شیر بماند.
- تعداد پوشک‌ها را بشمارید: از روز چهارم و پنجم، دستکم ۶ پوشک خیس و چند بار مدفوع زرد در شبانهروز نشانهٔ شیر کافی است.
- اگر شیر دادن سخت است، نوزاد درست به سینه نمی‌چسبد یا فکر می‌کنید شیرتان کم است، از ماما، پرستار یا مشاور شیردهی کمک بگیرید.
- شیر مادر را بدون دستور پزشک قطع نکنید. در موارد نادر، پزشک ممکن است شیر خشک یا شیر دوشیده‌شده را بر حسب شرایط توصیه کند.
باورهای نادرست دربارهٔ زردی
- آفتابدادن نوزاد: قرار دادن نوزاد زیر آفتاب مستقیم درمان توصیه‌شدهٔ زردی نیست؛ پوست ظریف او می‌سوزد، بدنش زیاد گرم یا سرد میشود و مهمتر اینکه رسیدگی پزشکی لازم عقب میافتد. نور روز اتاق هم جایگزین نوردرمانی نمیشود.
- آب، آب‌قند، ترنجبین، شیرخشت و عرقیات: این‌ها زردی را درمان نمی‌کنند، جای شیر مادر را می‌گیرند و می‌توانند خطرناک باشند (کاهش شیر خوردن، اختلال قند و املاح).
- قطع شیر مادر: در اغلب موارد لازم نیست. فقط در موارد خاص و با تشخیص پزشک.
- «زردی خودش خوب میشود، دکتر نمی‌خواهد»: بیشتر زردی‌ها بی‌خطرند، ولی بدون اندازه‌گیری نمی‌توان فهمید کدام یک خطرناک است.
- «اگر زردی به پا رسید یعنی حتماً شدید است»: رسیدن به پا نشانهٔ هشدار است، اما شدت واقعی را فقط اندازه‌گیری می‌گوید.
مراقبت از نوزاد زردی‌دار در منزل و پیگیری
اگر پزشک گفته است نوزاد می‌تواند در منزل پیگیری شود، این نکته‌ها را رعایت کنید:
- برنامهٔ ویزیت و آزمایش مجدد را دقیق انجام دهید.
- هر روز رنگ پوست، وضعیت بیداری، شیر خوردن و تعداد پوشک‌ها را ثبت کنید.
- نوزاد را گرم نگه دارید ولی بیش از حد نپوشانید.
- پیش از ترخیص از بیمارستان، دربارهٔ نوبت پیگیری زردی (معمولاً ۴۸ تا ۷۲ ساعت پس از تولد یا ترخیص) بپرسید.
مادران در روزهای اول بعد از زایمان خسته و پرنگران‌اند. اگر برای شیردهی، وزنگیری، نمونه‌گیری و پیگیری نوزاد به کمک نیاز دارید، خدمات مامایی و مراقبت مادر و نوزاد در منزل و آزمایش در منزل برای شما وجود دارد. راهنمای کلی مراقبت از نوزاد در هفته‌های اول را هم بخوانید.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم یا با اورژانس تماس بگیریم؟
اگر هر یک از علائم هشدار بالا را دیدید، همان روز نوزاد را به پزشک یا درمانگاه ببرید. در این موارد معطل نشوید و به اورژانس بروید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید: نوزاد بسیار بی‌حال است و به‌سختی بیدار میشود، شیر نمی‌خورد، تنفس مشکل دارد، تشنج کرده، بدنش کمانی و سفت شده، گریهٔ جیغ‌مانند دارد، تب دارد یا رنگ پوستش کبود است. زردی در ۲۴ ساعت اول تولد نیز فوری است. این مطلب جایگزین معاینهٔ پزشک نیست و تصمیم دربارهٔ آزمایش و درمان با پزشک نوزاد است.
پرسش‌های رایج
زردی نوزاد چند روز طول میکشد؟
زردی فیزیولوژیک معمولاً از روز دوم تا سوم شروع میشود، حدود روز پنجم به اوج میرسد و در نوزادان رسیده تا حدود دو هفتگی از بین میرود. در نوزاد نارس ممکن است تا سه هفته طول بکشد. زردی بیش از این زمانها نیاز به بررسی دارد.
آیا شیر مادر باعث زردی میشود؟
در بعضی نوزادان تغذیهشده با شیر مادر، زردی کمی طولانیتر میماند که معمولاً بیخطر است. اما این دلیل قطع شیر مادر نیست؛ فقط پزشک در موارد خاص دربارهٔ آن تصمیم میگیرد. اگر زردی شدید یا علائم هشدار هست، حتماً بررسی شود.
آیا آفتابدادن به نوزاد زردی را درمان میکند؟
خیر. آفتاب مستقیم توصیه نمیشود، چون ممکن است پوست نوزاد بسوزد و بدنش بیش از حد گرم یا سرد شود. مهمتر اینکه درمان واقعی عقب میافتد. نوردرمانی با دستگاه مخصوص و با تنظیم پزشک انجام میشود.
نوردرمانی برای نوزاد ضرر دارد؟
نوردرمانی استاندارد روشی ایمن و رایج است. چشمهای نوزاد پوشانده میشود و در طول درمان تغذیه و گرمای او کنترل میشود. عوارض خفیف مثل مدفوع شل یا بثورات پوستی گذرا ممکن است دیده شود و بعد از درمان از بین میرود.
چطور بفهمم نوزادم شیر کافی میخورد؟
از روز چهارم تا پنجم، دستکم ۶ پوشک خیس و چند بار مدفوع زرد در شبانهروز، شیر خوردن ۸ تا ۱۲ بار در شبانهروز و بیدار و فعال بودن نوزاد در زمان بیداری نشانههای خوبی هستند. اگر نگران کمشیری یا وزنگیری هستید با ماما، پرستار یا پزشک مشورت کنید.
آیا بعد از ترخیص هم باید زردی را پیگیری کرد؟
بله. زردی ممکن است بعد از ترخیص به اوج برسد؛ برای همین تا حدود روز پنجم و ششم، رنگ پوست و شیر خوردن را روزانه بررسی کنید و اگر پزشک گفته است، برای کنترل بیلی‌روبین در موعد مقرر مراجعه یا نمونه‌گیری کنید.
برای ادامهٔ مسیر درمان: پزشک و خدمت مناسب را انتخاب کنید
اگر دربارهٔ «زردی نوزاد: چه زمانی طبیعی است و چه زمانی خطرناک؟» به معاینه یا مراقبت نیاز دارید، پزشک متخصص مرتبط را ببینید و نوبت بگیرید، یا خدمت درمانی مناسب را در منزل درخواست کنید. ثبت درخواست هزینه‌ای ندارد و کارشناسان تی‌تی با شما هماهنگ می‌کنند.
پزشک متخصص مرتبط را انتخاب و نوبت رزرو کنید
همهٔ پزشکان این تخصص‌ها: متخصص کودکان و نوزادان در کرجمتخصص زنان، زایمان و نازایی در کرج
خدمات درمانی مرتبط در منزل
پرستاری در منزل
پرستار و کمک‌پرستار برای سالمند، کودک و بیمار؛ ساعتی، روزانه یا شبانه‌روزی
ویزیت پزشک کودکان در منزل
ویزیت پزشک کودکان برای معاینه و درمان کودک بیمار در منزل، بدون نیاز به رفت‌وآمد
پزشکان فهرست‌شده مستقل از تی‌تی کار می‌کنند و اطلاعاتشان از منبع‌های عمومی یا اعلام خودشان است؛ تی‌تی فقط نوبت را هماهنگ میکند. در شرایط اورژانسی معطل نکنید و با ۱۱۵ تماس بگیرید.
منابع
- Jaundice in babies — NHS (خدمات سلامت ملی بریتانیا)
- Newborn jaundice — MedlinePlus (کتابخانهٔ ملی پزشکی آمریکا)
- Jaundice in newborn babies under 28 days (CG98) — مؤسسهٔ ملی سلامت و مراقبت بریتانیا (NICE)
این مطلب فقط برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه، تشخیص و توصیهٔ پزشک نیست. در شرایط اورژانسی با ۱۱۵ تماس بگیرید.
